Sağlıksız besinler, tüketildiklerinde anlık tatmin sağlasalar da uzun vadede sağlık üzerinde olumsuz etkilere sahip olabilirler. Bu gıdalar, genellikle işlenmiş, yüksek kalorili ve besin değeri düşük olabilir.
Sağlıksız Besinlerin Vücudumuza Zararları Nelerdir?
Sağlıksız besinlerin vücuda zararları çeşitlidir. Yüksek şeker, tuz ve doymuş yağ içeren bu gıdalar, obezite, kalp hastalıkları, diyabet gibi sağlık sorunlarına neden olabilir. Dengesiz beslenme, vitamin ve mineral eksikliği gibi problemlere yol açabilir.
- Beyaz un ve beyaz undan yapılan ekmek, makarna ve bisküviler, rafine edilirken lifin, vitaminlerin ve minerallerin büyük kısmını kaybeder.
- Aynı zamanda enerji, yani kalori bakımından oldukça yüksektirler. Dolayısıyla, bu bağlamda boş kalorilerden bahsedilmektedir.
- Meşrubat, fast food, tatlılar ve paketli atıştırmalıklar sık tüketildiğinde kilo alımına ve birçok önlenebilir hastalığa zemin hazırlar.
- Yüksek şeker, tuz ve doymuş yağ içeren işlenmiş gıdaların fazla tüketimi, obezite, yüksek tansiyon ve kalp hastalığı gibi kronik hastalıkların başlıca beslenme risk faktörleri arasındadır (WHO).
- Araştırmalar, diğer şeylerin yanı sıra sosis, jambon ve kurutulmuş etin kolon kanserine yakalanma riskini artırdığını göstermiştir. Bu işlenmiş gıdaların kanserojen etkiye sahip olabilecek maddeler içermektedir.
Sağlıksız besinlerin tüketimi vücudumuza ciddi zararlar verebilir. Obezite, kalp hastalıkları, diyabet gibi sağlık sorunlarına yol açabilir. Dengesiz beslenme, vitamin ve mineral eksikliği gibi problemlere neden olabilir.
Sağlıksız Besinler Nelerdir?
Mayonez
Klasik mayonez yumurta sarısı ve bitkisel yağdan yapılır ve enerji yoğundur. Sağlıklı kişilerin zaman zaman küçük bir porsiyon tüketmesinde sorun yoktur.
Mayonezin büyük kısmı yağdır ve gram başına yaklaşık 7 kilokalori içerir. Kilo vermeye çalışıyorsanız porsiyonunu küçük tutun.
Şeker
Eklenmiş şekerin fazla tüketimi enerji alımını artırarak kilo alımına ve dolayısıyla tip 2 diyabet riskine katkıda bulunabilir.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), eklenmiş (serbest) şeker alımının günlük enerjinin %10'undan az olmasını, ideal olarak da %5'in altında kalmasını önermektedir. Günde 2000 kalori alan bir yetişkin için bu, en fazla 50 gram, ideal olarak 25 gram civarında şeker demektir (WHO).
Yanmış Et
Et, tavuk ve balık yüksek ısıda kömürleşene kadar pişirildiğinde heterosiklik aminler ve polisiklik aromatik hidrokarbonlar gibi kanserojen olabilecek maddeler oluşur. Bu yüzden ızgara et, sosis ya da balık üzerindeki yanık kısımları yememenizi öneririm.
İşlenmiş Et
İşlenmiş et, salam, jambon veya sosis gibi tuzlama, fermente etme, tütsüleme veya kürleme yoluyla muhafaza edilen et anlamına gelmektedir.
Özellikle kolon kanseri söz konusu olduğunda bu bağlantı güçlü kanıtlarla gösterilmiştir. Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), işlenmiş eti "insanlar için kanserojen" (Grup 1) olarak sınıflandırmıştır (Bouvard, 2015). Bu sınıflandırma, işlenmiş etin sigara kadar tehlikeli olduğu anlamına gelmez; kansere yol açtığına dair kanıtların güçlü olduğunu gösterir.
Plastik Şişeli Sular
Plastik (PET) şişelerden içeceğe çok az miktarda kimyasal geçebileceği öne sürülmüştür; bu konudaki bulgular tartışmalıdır.
Mevcut bilgilere göre, PET şişelerdeki maddeler içeceğe yalnızca sağlığa zararsız miktarlarda geçmektedir. Bununla birlikte, bileşikler plastikten çözündüğünde tat değişebilir. Ekolojik denge çalışmalarında, PET dönüşümlü şişeler camdan yapılanlara göre daha iyi performans göstermektedir.
Tofu
Tofu aslında sağlıksız bir besin değildir; soya ürünlerinin tiroid üzerindeki etkisi sık sorulduğu için bu listeye ekledik. İyot eksikliği olan ve tiroid fonksiyon bozukluğu yaşayan kişilerde çok fazla soya tüketimi tiroidi olumsuz etkileyebilir. Yeterli iyot alındığı sürece tofu güvenle tüketilebilir.
100 gram tofu, çeşidine göre yaklaşık 8-15 gram protein içerir. Soya ürünleri özellikle vejetaryenler ve veganlar için iyi bir protein kaynağıdır ve soya proteininin sindirilebilirliği yüksektir.
Margarin
Margarinler, özellikle sert (kalıp) margarinler, trans yağ ve doymuş yağ içerebilir. Bu yağlar LDL kolesterolü yükselterek kalp-damar hastalıkları riskini artırır. Doymuş yağların günlük enerjinin %10'unu geçmemesi, trans yağların ise mümkün olduğunca az tüketilmesi önerilir.
Bulyon
Neredeyse herkesin mutfak rafında tavuk bulyon vardır. Ancak adından da anlaşılacağı üzere içinde çok fazla tavuk yoktur. Çoğu bulyonun ana bileşeni tuzdur. Lezzet artırıcı olarak kullanılan glutamat (MSG) genel olarak güvenli kabul edilir; bulyonların asıl sorunu yüksek tuz içeriğidir. Tansiyon hastalarının özellikle dikkat etmesi gerekir.
Yapay Tatlandırıcılar
Gözlemsel çalışmalar, yapay tatlandırıcıların uzun süreli tüketimiyle kilo alımı, tip 2 diyabet ve kalp hastalığı riski arasında bir ilişki bulmuştur; ancak bu ilişkinin bir neden-sonuç ilişkisi olup olmadığı henüz net değildir. Dünya Sağlık Örgütü, kilo kontrolü için tatlandırıcı kullanılmasını önermemektedir (WHO, 2023).
Laboratuvar çalışmalarında sakarin, sukraloz ve aspartamın bazı bağırsak bakterilerinin davranışını olumsuz yönde değiştirebildiği gösterilmiştir. Bu bulguların insanlarda ne anlama geldiği henüz bilinmemektedir.
Salata Sosları
İtalyan sosu krema veya mayonez içermemesine rağmen, sadece istisnai durumlarda diyetinize dahil edilmelidir. Özellikle endüstriyel olarak üretilen İtalyan sosları yüksek miktarda sodyum ve yağ içerir, ancak herhangi bir vitamin veya diğer değerli besinleri içermez.
Turşu
Turşuların asıl sorunu yüksek tuz içeriğidir. Bazı hazır turşulara şeker de eklenir. Tansiyon hastalarının turşuyu sınırlaması gerekir; etiketini okuyarak tuz ve şeker içeriği düşük olanları tercih edebilirsiniz.
Paketli Diyet Ürünler
Düşük yağlı ürünlerde, yanında yağ yoksa, yağda çözünen vitaminlerin (A, D, E, K) emilimi azalabilir. "Diyet" veya "light" etiketli paketli ürünler her zaman daha sağlıklı değildir; yağı azaltırken şeker veya tuz eklenmiş olabilir, bu yüzden etiketi okumak gerekir.
Ayrıca, yağlar sağlıklı bir diyetin temel bileşenleridir. Örneğin, az yağlı light cips yerseniz, geleneksel cipslere göre daha az kalori tüketebilirsiniz - ancak daha fazla karbonhidrat ve genellikle daha fazla tuz tüketirsiniz.
Meyveli Yoğurt
Hazır meyveli yoğurtlara genellikle fazla miktarda şeker eklenir; bir kase meyveli yoğurt birkaç küp şekere denk gelen şeker içerebilir. Bunun yerine sade yoğurda kendiniz taze meyve eklemenizi öneririm.
Kahvaltılık Gevrekler
Kahvaltılık gevreklerin çoğu rafine tahıldan yapılır ve şeker eklenir; bu yüzden sizi uzun süre tok tutmaz. Gevrek tüketmek istiyorsanız şeker eklenmemiş ve tam tahıllı olanları tercih edin. Yulaf ezmesi de iyi bir alternatiftir.
Çocuklar İçin Sağlıksız Besinler Nelerdir?
Çocuklar büyüme ve gelişme dönemindedir; bu yüzden yetişkinlere göre besin kalitesi onlar için daha da önemlidir. Aşağıdaki besinleri tamamen yasaklamak yerine seyrek ve küçük porsiyonlarla sunmanızı öneririm. Yukarıda anlatılan şeker, işlenmiş et (sosis, salam), yapay tatlandırıcılar ve paketli ürünler için söylenenler çocuklar için de geçerlidir; çocukların menüsünde bunlara daha da seyrek yer verilmelidir.
Kızartmalar
Derin yağda kızartılan besinler yüksek kalorilidir ve doymuş yağ içerebilir; sık tüketildiğinde çocuklarda fazla kilo ve kalp-damar sağlığı açısından risk oluşturur. Yağın tekrar tekrar ısıtılması da besinin kalitesini düşürür. Patates, tavuk ya da balığı kızartmak yerine fırında ya da ızgarada pişirmek daha uygun bir seçimdir.
Fast Food
Fast food menüleri genellikle yüksek yağ, tuz ve şeker içerir ve büyük porsiyonlarla sunulur; buna karşın vitamin, mineral ve lif bakımından zayıftır. Sık tüketildiğinde çocuklarda fazla kalori alımına ve kilo artışına, şekerli içecekler ve tatlılarla birlikte diş çürüğü riskine katkıda bulunur.
Asitli ve Şekerli İçecekler
Gazlı içecekler, hazır meyve suları ve enerji içecekleri çocukların günlük şeker alımını hızla artırır. Dünya Sağlık Örgütü, eklenmiş şekerin hem yetişkinlerde hem çocuklarda günlük enerjinin %10’undan az olmasını önerir (WHO). Bu içecekler diş çürüğü ve diş minesinin aşınması riskini artırır, besleyici değeri düşüktür ve çocuğun su ve süt tüketimini azaltabilir. Bazılarında kafein de bulunur. Susuzluk için en iyi içecek sudur.
Hazır Çorbalar
Hazır toz çorbalar pratik olsa da genellikle yüksek tuz içerir ve taze sebze ya da et içeriği düşüktür. Çocukların tuz alımının düşük tutulması önerilir. Evde sebze ya da tavuk suyuyla hazırlanan çorbalar hem daha besleyici hem de tuz miktarı kontrol edilebilir bir seçenektir.
Kahve ve Kafeinli İçecekler
Kafein çocuklarda uykusuzluğa, huzursuzluğa ve çarpıntıya yol açabilir. Kahve ve enerji içecekleri çocukların menüsünde yer almamalıdır; çay ve kolalı içecekler de kafein içerdiği için sık verilmemelidir. Kahve ayrıca süt ve su gibi daha değerli içeceklerin yerini alabilir.
