GAPS diyeti, bağırsak sağlığı üzerinden birçok hastalığa çözüm sunduğu iddiasıyla son yıllarda sık konuşulan bir beslenme programıdır. Bu yazıda GAPS diyetinin ne olduğunu, nasıl uygulandığını, iddialarının bilimsel olarak ne kadar desteklendiğini ve dikkat etmeniz gereken riskleri bir araya getirdik.
Gaps Diyeti Nedir?
GAPS, İngilizce "Gut and Psychology Syndrome" (bağırsak ve psikoloji sendromu) ifadesinin kısaltmasıdır. Diyet, 2000'li yıllarda Dr. Natasha Campbell-McBride tarafından ortaya atılmıştır. Temel fikri, bağırsak florasındaki bozulmanın hem sindirim sorunlarına hem de bazı psikolojik ve nörolojik durumlara yol açtığı ve belirli besinleri çıkarmanın bağırsağı "onaracağı" düşüncesidir.
Bağırsak florasının genel sağlıkla ilişkisi gerçekten ilgi çekici bir araştırma alanıdır. Ancak GAPS diyetinin kendisi, bu araştırmalardan çok daha ileri giden iddialara dayanır ve bu iddialar bilimsel çalışmalarla desteklenmemiştir.
Gaps Diyetinin Aşamaları Nelerdir?
GAPS diyeti genellikle üç bölümde anlatılır:
Gaps Diyeti 1. Aşama
Giriş aşaması olarak adlandırılan bu dönemde beslenme büyük ölçüde ev yapımı et ve kemik suyu, iyi pişmiş sebzeler ve fermente besinlerle sınırlandırılır. Bu aşama oldukça kısıtlayıcıdır ve uzun süre uygulanması önerilmez.
Gaps Diyeti 2. Aşama
Tam GAPS diyeti olarak bilinen bu aşamada et, balık, yumurta, nişastasız sebzeler, meyveler, kuruyemişler ve fermente süt ürünleri tüketilir. Tahıllar, baklagiller, nişastalı sebzeler, şeker ve işlenmiş gıdalar ise çıkarılır. Bu aşamanın 1,5-2 yıl sürdürülmesi önerilir.
Gaps Diyeti 3. Aşama
Diyetten çıkış aşamasında daha önce çıkarılan besinler yavaş yavaş beslenmeye geri eklenir.
Gaps Diyetinde Tüketilmesi Gereken Besinler Nelerdir?
- Et, tavuk ve balık (genellikle haşlama ya da et suyu olarak)
- Yumurta
- Nişastasız sebzeler
- Meyveler
- Kuruyemişler
- Yoğurt ve kefir gibi fermente süt ürünleri
- Ev yapımı turşu ve fermente sebzeler
Bu listedeki besinlerin çoğu dengeli bir beslenmenin parçası olabilir. Özellikle bol sebze tüketmek ve sebze ağırlıklı beslenmek, işlenmiş gıdaları azaltmak herkes için faydalı alışkanlıklardır.
Gaps Diyetindeki Yasaklar Nelerdir?
- Buğday, çavdar, yulaf, pirinç, bulgur ve kinoa dahil tüm tahıllar
- Mercimek, kuru fasulye ve nohut gibi baklagiller
- Patates gibi nişastalı sebzeler
- Şeker ve işlenmiş gıdalar
- Fermente edilmemiş süt ve bazı süt ürünleri
Tahıllar ve baklagiller lif, B vitaminleri ve bitkisel protein açısından önemli kaynaklardır. Bu besinlerin uzun süre tamamen çıkarılması, lif alımını azaltabilir ve bağırsak florası için beklenenin tersine bir etki yaratabilir.
Gaps Diyetinin Faydaları Var Mı?
GAPS diyetinin otizm, depresyon, DEHB, MS, epilepsi, Parkinson, Alzheimer, sedef ya da romatizmal hastalıkları tedavi ettiğini gösteren güvenilir bir bilimsel çalışma bulunmamaktadır. Bu konudaki iddialar çoğunlukla kişisel deneyimlere dayanır.
Diyetin bazı kişilerde sindirim şikâyetlerini azaltması mümkündür, ancak bunun nedeni büyük olasılıkla işlenmiş gıdaların, şekerin ve hazır ürünlerin azaltılmasıdır. Bu değişiklikler, GAPS'in sıkı kısıtlamalarına girmeden de yapılabilir.
Gaps Diyetinin Riskleri Nelerdir?
- Tahıl, baklagil ve bazı süt ürünlerinin uzun süre kısıtlanması lif, kalsiyum, B vitaminleri ve bazı minerallerde eksikliğe yol açabilir.
- Diyet kırmızı et ve hayvansal yağ ağırlıklı uygulandığında doymuş yağ alımı artabilir.
- Çocuklarda büyüme ve gelişme için gerekli enerji ve besin öğeleri yetersiz kalabilir.
- Bir hastalığın tedavisi yerine GAPS diyetinin uygulanması, doğru tedavinin gecikmesine yol açabilir.
Kimler Gaps Diyetini Uygulamamalıdır?
Çocuklar, hamileler, emziren anneler, kronik hastalığı olanlar ve yeme bozukluğu öyküsü olan kişiler GAPS diyetini doktor ve diyetisyen kontrolü olmadan uygulamamalıdır. Çölyak hastalığı olan kişiler için kanıtlanmış tedavi glutensiz beslenmedir; GAPS bunun yerine geçmez.
Eklem ve romatizmal hastalıklarda beslenme ya da migrene iyi gelen besinler gibi konularda da beslenme destekleyici bir rol oynar, ancak hiçbir zaman doktorunuzun önerdiği tedavinin yerine geçmemelidir.
Bağırsak Sağlığı İçin GAPS Yerine Ne Yapılabilir?
- Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllarla lif alımınızı artırın.
- Yoğurt, kefir ve turşu gibi fermente besinlere yer verin.
- İşlenmiş gıdaları, şekerli içecekleri ve alkolü azaltın.
- Düzenli uyuyun ve hareket edin.
Sürekli sindirim şikâyetleriniz varsa bir gastroenteroloji uzmanına başvurmanızı ve beslenmenizi bir diyetisyenle birlikte planlamanızı öneririz.
