BCAA, sporcuların ve fitness tutkunlarının sıkça kullandığı bir takviye maddesidir. Branched-Chain Amino Acids (Dallı Zincirli Amino Asitler) olarak bilinen BCAA'ler, lösin, izolösin ve valin amino asitlerinden oluşur ve yumurta, et, süt ürünleri gibi protein kaynaklarında doğal olarak bulunur. Ancak takviye olarak kas yapımına katkısı sanıldığı kadar güçlü değildir: tek başına BCAA'nın insanlarda kas protein yapımını artırdığına dair doğrudan kanıt bulunmaz (Wolfe 2017). Bu yazıda BCAA'lerin ne olduğunu, kanıtlanmış ve kanıtlanmamış yönlerini ve doğru kullanımı ele alacağız
BCAA Nedir?
Bir diğer adıyla dallı zincirli amino asitler genellikle spor rutini ile birlikte son zamanlarda gündeme gelen amino asit grupları arasındadır. Özellikle sporla uğraşan kişiler tarafından ne olduğu ve ne işe yaradığı merak edilen bu amino asitler hakkında kısaca bilgi vermek gerekirse; BCAA olarak isimlendirilen amino asit grubunu lösin, izolösin ve valin isimli amino asitler oluşturur. Bu üçlü amino asit grubu genellikle BCAA dediğimiz dalli zincirli amino asitler olarak adlandırılır. Burada bahsedilen "dallı zincir" ifadesi yumurta, et ve süt ürünleri gibi protein açısından zengin gıdalarda bulunan BCAA’ların kimyasal yapısını ifade etmektedir. Bu amino asitler vücut tarafından sentezlenemez ve beslenme ile dışarıdan alınması gerekir.
BCAA Ne İşe Yarar?
BCAA yani dallı zincirli amino asitler, vücutta sentezlenemeyen esansiyel amino asitlerdir; yeterli proteinli beslenen kişiler bunları zaten yiyeceklerden alır. Takviye olarak en yaygın kullanım şekli toz halindeki besin takviyeleridir. Takviyelerin sağladığı yararlar konusunda kanıt sınırlıdır; öne sürülenlerin çoğu kanıtlanmamıştır:
- BCAA'ların yoğun antrenman sonrası kas ağrısını bir miktar azaltabildiğini bildiren küçük çalışmalar vardır; ancak kanıt zayıftır.
- BCAA'nın kilo vermeye yardımcı olduğu ya da hızlı enerji kaynağı olduğu kanıtlanmamıştır; kilo vermek için toplam kalori dengesi ve düzenli hareket belirleyicidir.
- BCAA takviyesinin spor performansını artırdığı kanıtlanmamıştır; yeterli protein alan sporcular için ek bir yarar gösterilmemiştir.
- BCAA takviyesinin anabolik hormonları artırdığı ya da kas büyümesini tek başına sağladığı kanıtlanmamıştır.
BCAA, özellikle lösin, kas proteini yapımını uyaran bir sinyal görevi görür; ancak kas yapımı için diğer esansiyel amino asitlerin de bulunması gerekir. Bu nedenle tek başına BCAA takviyesinin kas büyümesini, egzersiz performansını ya da toparlanmayı belirgin biçimde artırdığı gösterilmemiştir (Wolfe 2017). Yeterli ve kaliteli protein alan kişiler için ek BCAA gerekmez.
BCAA Faydaları Nelerdir?
BCAA'ların kas gelişimine etkisini inceleyen araştırmaların sonuçları tutarsızdır. Spor yapan kişiler genellikle toz şeklindeki gıda takviyelerini tercih eder; ancak bunların kas gelişimini hızlandırdığı kanıtlanmamıştır. İddia edilen faydalar şunlardır:
- Yoğun antrenman sonrası kas ağrısını ve toparlanma süresini kısalttığı iddia edilir; ancak bu konuda kanıt zayıftır.
- Egzersize bağlı yorgunluğu azalttığı iddia edilir; kanıtı yeterli değildir.
- Kas yıkımını engellediği iddia edilir; yeterli protein alımı ve direnç antrenmanı kas kaybını önlemede daha önemlidir.
- Testosteron düzeyini artırdığına dair güvenilir kanıt yoktur.
Özetle BCAA takviyesinin kas büyümesi, performans ve toparlanma üzerine yararı kanıtlanmamıştır. Yeterli protein alan kişiler için ek bir fayda beklenmez.
BCAA Zararları Nelerdir?
BCAA takviyeleri, önerilen miktarda alındığında çoğu sağlıklı yetişkin için büyük sorun yaratmaz; ancak özel bir rahatsızlığı bulunan kişiler mutlaka doktor kontrolünde kullanmalıdır. Ayrıca:
- Hamile kişilerde ve emziren kadınlarda BCAA alımı genellikle tavsiye edilmemektedir.
- Bazı kişilerde BCAA takviyeleri bulantı, kramp ve gaz gibi mide rahatsızlıklarına neden olabilir.
- Yüksek miktarlarda alındığında yorgunluk, koordinasyon bozukluğu ve kan şekeri dalgalanmaları bildirilmiştir; ALS (amyotrofik lateral skleroz) hastalarında ve akçaağaç şurubu idrar hastalığı olanlarda BCAA kullanımı zararlıdır.
Fazla tüketilen BCAA takviyeleri mide-bağırsak yan etkilerine yol açabilir; ayrıca kalori de içerir.
BCAA Çeşitleri Nelerdir?
Diğer bir adıyla dallı zincirli amino asitler, vücudun yapamadığı ve yiyeceklerle alınması gereken esansiyel amino asitlerdir. BCAA lösin, izolösin ve valin amino asitlerinden oluşur. Sığır eti, tavuk göğsü, somon, ton balığı, süt, peynir ve hindi göğsü gibi besinlerden doğal olarak alınabilir; toz takviye şeklinde de satılır.
- Bu BCAA takviyelerinin meyveli olanları sık tercih edilmektedir.
- Piyasada vegan içerikli olanlarına rastlamak mümkündür.
- BCAA’ya ek olarak glutamine içerikli takviye gıdalar da bulunmaktadır.
Bahsedilen bu ürünleri farklı içeriklerde ve gramajlarda bulmak mümkündür. Kişiler kendilerine en uygun olan BCAA takviyesini seçmeli ve düzenli olarak kullanmalıdır.
BCAA Nasıl Kullanılır?
Özellikle sporla ilgilenen kişiler tarafından sıklıkla tercih edilen BCAA takviyelerinin nasıl kullanılacağı konusunda bazı soru işaretleri bulunmaktadır. Bu soru işaretlerini giderebilmenin en kolay yolu kişiye özel kullanım miktarını belirlemektir. Örnek vermek gerekirse;
- Doz, ürünün etiketindeki öneriye göre alınmalıdır.
- Tüketimle ilgili kanıtlanmış bir doz yoktur; yeterli protein alan biri için ek BCAA takviyesi gerekmez. Takviye kullanıyorsanız ürün etiketindeki miktarı aşmayın.
- Takviye kullanıyorsanız, zamanlamanın yararı kanıtlanmamıştır; doz miktarı etiket önerisini aşmamalıdır.
Takviyeyi gün içine bölmenin yararı gösterilmemiştir; etiket önerisini aşmayın.
Kimler BCAA Kullanmalıdır?
BCAA takviyeleri; hamile, emziren ve çocuklar ile böbrek, karaciğer ya da metabolik hastalığı olanlar tarafından doktora danışmadan kullanılmamalıdır. Sağlıklı yetişkinler için de yeterli protein alınıyorsa ek bir yarar beklenmez. Takviye kullanmak isteyenler için örnek gruplar:
- Sporla ilgilenen kişiler ve yoğun antrenman uygulayan kişiler
- Kas gelişimini hızlandırmak isteyen ve spor performansını arttırmak isteyen kişiler
- Kas yıkımını önlemek amacıyla vücut geliştirme sporlarıyla ilgilenen kişiler
- Kardiyo gibi yüksek yoğunluklu sporlar sırasında kas kaybını önlemek isteyen kişiler
Egzersiz programından maksimum verimi almak isteyen kişiler tarafından BCAA takviyeleri kullanılabilir.

